IX–X asrlarda Arab xalifaligi zaiflashib, Movarounnahr va Xurosonda mahalliy sulolalarning mustaqil davlatlari tashkil topdi. Ular orasida eng yirigi — Somoniylar davlati bo‘lib, uning poytaxti Buxoro islom olamining yetakchi ilm va madaniyat markazlaridan biriga aylandi. Somoniylar davri ilm-fan va madaniyat yuksalgan "Sharq Uyg‘onishi"ning boshlanishi bo‘ldi: Rudakiy she’riyati, Ibn Sinoning yoshlik yillari, Buxoro kutubxonasi, Ismoil Somoniy maqbarasi aynan shu davrga oid. Imtihonda sulolalar ketma-ketligi, poytaxtlar, Ismoil Somoniy faoliyati, davlat boshqaruvi va madaniyat so‘raladi.
§1. Mustaqil davlatlarning paydo bo‘lishi
Sabablari:
Xalifalikning zaiflashuvi: ulkan hududni Bag‘doddan boshqarish qiyinlashdi, saroydagi nizolar kuchaydi.
Xalq qo‘zg‘olonlari (Muqanna, Rofe ibn Lays) xalifalikni mahalliy zodagonlarga tayanishga majbur qildi.
Mahalliy zodagonlarning kuchayishi: ular noib sifatida tayinlanib, hokimiyatni meros qilib o‘tkaza boshladi.
Iqtisodiy yuksalish: sug‘orma dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo mahalliy davlatlar uchun moddiy asos yaratdi.
Ilk mustaqil sulolalar:
Tohiriylar (821–873) — Xurosonda, markazi Nishopur; xalifaga rasman bo‘ysunsa-da, amalda mustaqil bo‘lgan.
Safforiylar — Sistondan chiqqan (asoschisi Ya’qub ibn Lays), 873 yilda Tohiriylarni ag‘dargan.
Qarluqlar, o‘g‘uzlar — Yettisuv va Sirdaryo bo‘yidagi turkiy davlat uyushmalari.
Balx yaqinidagi Somon qishlog‘idan chiqqan Somonxudot islomni qabul qilgan; uning nabiralari (Nuh, Ahmad, Yahyo, Ilyos) 819 yildan xalifa tomonidan Samarqand, Farg‘ona, Choch, Hirotga hokim etib tayinlandi — Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonini bostirishda ko‘rsatgan yordamlari uchun.
875 yil — Nasr I xalifa tomonidan butun Movarounnahr hokimi deb tan olindi
Ismoil Somoniy (892–907) — davlatning haqiqiy asoschisi; poytaxt — Buxoro
893 yilda Ismoil ko‘chmanchi turklarga qarshi yurish qilib, Taroz shahrini egalladi.
900 yil — Ismoil Balx yaqinida Safforiy Amr ibn Laysni yengib, Xurosonni qo‘shib oldi
Rivoyatga ko‘ra, Ismoil Buxoro atrofidagi devorni qayta qurishdan bosh tortib: "Men tirik ekanman, Buxoroning devori men bo‘laman", degan.
Sabab-oqibat: Amr ibn Lays ustidan g‘alaba → Xuroson qo‘shildi → Somoniylar xalifalik sharqidagi eng kuchli davlatga aylandi; xalifa ham ularni rasman tan olishga majbur bo‘ldi.
§3. Davlat boshqaruvi
Ikki qism: dargoh (amir saroyi) va devonlar (vazirliklarga o‘xshash idoralar). Narshaxiy Buxoroda o‘nta devon bo‘lganini yozadi.
Asosiy devonlar: vazir devoni (bosh idora), mustavfiy (moliya, soliqlar), sohibi shurat (qo‘shin), sohibi barid (pochta va axborot — viloyatlardan markazga xabar yetkazish), muhtasib (bozor, o‘lchov va axloq nazorati), qozi (sud), vaqf devoni va boshqalar.
Viloyatlarda amir tayinlagan noiblar; mahalliy dehqonlar (yer egalari) soliq yig‘ishda ishtirok etgan.
Qo‘shinda turkiy g‘ulomlar (qul askarlar, keyin sarkardalar) ulushi ko‘paydi — bu keyinchalik ularning siyosiy kuchayishiga olib keldi.
Nasr II (914–943) davri — davlatning eng gullagan pallasi.
X asr oxirida ichki nizolar, turkiy sarkardalarning (Alptegin, Sabuktegin) mustaqillikka intilishi davlatni zaiflashtirdi.
999 yil — Qoraxoniylar Buxoroni egalladi, Somoniylar davlati quladi
Hunarmandchilik: Samarqand qog‘ozi butun Sharqda mashhur bo‘ldi; to‘qimachilik (Zandana gazlamasi), kulolchilik (sirlangan sopol idishlar), metallga ishlov berish.
Savdo: Buyuk Ipak yo‘li va shimoliy yo‘nalish — Volga bo‘yi orqali Sharqiy Yevropa bilan savdo; Somoniylarning kumush dirhamlari Skandinaviya va Sharqiy Yevropada ko‘plab topilgan.
Shaharlar: Buxoro, Samarqand, Marv, Nishopur — rabod (tashqi shahar) qismlari kengaygan, bozorlar va karvonsaroylar ko‘paygan.
Davlat daromadining asosiy qismi yer solig‘i (xiroj) va savdo bojlaridan tushgan; barqaror pul tizimi savdoning kengayishiga yordam bergan.
§5. Madaniyat va ilm-fan
Buxoro — ilm markazi, boy saroy kutubxonasi; yosh Abu Ali ibn Sino amir Nuh II ni davolagani uchun undan foydalanish huquqini olgan.
Ismoil Somoniy maqbarasi (X asr) — pishiq g‘ishtdan qurilgan me’morchilik durdonasi; g‘isht terish usuli bilan naqsh yaratilgan.
Rudakiy — fors-tojik she’riyatining asoschisi, Nasr II saroyida ijod qilgan.
Firdavsiy "Shohnoma" ustidagi ishini Somoniylar davrida boshlagan; Bal’amiy Tabariy tarixini forsiyga o‘girgan.
Diniy ilmlar: Imom Buxoriy (810–870) — "Al-jomi’ as-sahih"; Imom Termiziy — hadis to‘plami; Abu Mansur Moturidiy — kalom ilmi (Samarqand).
Narshaxiy — "Buxoro tarixi" (X asr) — davr haqidagi muhim manba.
Buxoro "islom gumbazi" deb ulug‘langan.
Davlat tili sifatida arab tili bilan birga fors (dariy) tili keng qo‘llana boshladi.
§7. Somoniylar davrining tarixiy ahamiyati
Mustaqil davlatchilikning tiklanishi: arab istilosidan qariyb ikki asr o‘tib, Movarounnahrda mahalliy sulola boshqaradigan kuchli markazlashgan davlat vujudga keldi.
Boshqaruv namunasi: dargoh va devonlar tizimi keyingi davlatlar — Qoraxoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar uchun namuna bo‘ldi; Nizomulmulkning "Siyosatnoma"sida ham Somoniylar tajribasi tilga olinadi.
Madaniy sintez: arab tilidagi islom ilmi, fors-dariy adabiyoti va mahalliy an’analar uyg‘unlashdi — bu "Sharq Uyg‘onishi"ning asosiga aylandi.
Etnik jarayonlar: qo‘shinda va chegara hududlarida turkiy aholining ko‘payishi turkiy va eroniy aholi qo‘shilishini tezlashtirdi.
Xalqaro savdo: Somoniylar dirhamlari Yevropagacha yetib borgani mintaqaning jahon savdosidagi o‘rnini ko‘rsatadi.
Xulosa: Somoniylar davri O‘rta Osiyo tarixida siyosiy mustaqillik, iqtisodiy yuksalish va madaniy gullashning uyg‘unlashgan davri sifatida baholanadi.
Somoniylar davri — "Sharq Uyg‘onishi"ning boshlanishi
Misol
Xronologiya: "Ketma-ketlikni tiklang: Somoniylar quladi; Ismoil Amr ibn Laysni yengdi; Nasr I hokim bo‘ldi; Tohiriylar davlati tuzildi."
Tohiriylar — 821 yil.
Nasr I — 875 yil.
Ismoil va Amr ibn Lays — 900 yil.
Somoniylar qulashi — 999 yil.
Javob: Tohiriylar → Nasr I → Amr ibn Lays ustidan g‘alaba → Somoniylar qulashi.
Misol
Manba tahlili: "U Buxoro aholisiga: 'Toki men tirik ekanman, Buxoroning devori men bo‘laman', dedi va devorni qurishni bekor qildi" (Narshaxiy, "Buxoro tarixi" mazmunidan). Gap kim haqida va bu nimani ko‘rsatadi?
Manba — Narshaxiyning X asrga oid "Buxoro tarixi".
Buxoroni o‘z kuchi bilan himoya qilishga va’da bergan hukmdor — Ismoil Somoniy.
Bu uning harbiy qudratiga ishonchini va shaharni tashqi xavfdan himoya qila olishini ko‘rsatadi; ayni paytda aholini devor qurish majburiyatidan ozod qilgan.
Javob: Ismoil Somoniy; kuchli markazlashgan davlat va harbiy qudrat ramzi.
Misol
Sabab-oqibat: "Nega X asr oxirida Somoniylar davlati quladi?"
Ichki nizolar: amirlik taxti uchun kurash, zodagonlar o‘rtasidagi ziddiyatlar.
Turkiy g‘ulom sarkardalarning kuchayishi va mustaqillikka intilishi (masalan, G‘azna hokimlari).
Tashqi xavf: kuchaygan Qoraxoniylar shimoldan hujum qildi, ruhoniylar ham ularni qo‘llab-quvvatladi.
Javob: ichki zaiflik + tashqi bosim → 999 yilda Qoraxoniylar Buxoroni egalladi.
O‘zingizni tekshiring
Somoniylar poytaxti qaysi shahar?
Somoniylar davlatining haqiqiy asoschisi kim?
Ismoil Somoniy Amr ibn Laysni qaysi yili yengdi?
Somoniylar davlatini kim tugatgan?
Mustavfiy devoni nima bilan shug‘ullangan?
Tohiriylar markazi qaysi shahar?
Fors-tojik she’riyatining asoschisi kim?
"Buxoro tarixi" muallifi kim?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Somoniylar poytaxtini Samarqand deb yozish (poytaxt — Buxoro).
Davlat qulashini mo‘g‘ullarga bog‘lash (uni Qoraxoniylar tugatgan, 999).
Tohiriylar va Safforiylar tartibini almashtirish (avval Tohiriylar).
Nasr I ni davlatning haqiqiy asoschisi deb hisoblash (haqiqiy asoschi — Ismoil Somoniy).
Sohibi barid devonini moliya bilan adashtirish (u pochta va axborot bilan shug‘ullangan).