XIII asr boshidan XIV asr o‘rtasigacha bo‘lgan davr O‘rta Osiyo tarixida mo‘g‘ullar hukmronligi davri hisoblanadi. Bu davr shaharlarning vayron bo‘lishi va aholining qirilishi bilan boshlanib, xalq qo‘zg‘olonlari, iqtisodiy islohotlar va asta-sekin tiklanish bilan davom etdi, oxirida esa Chig‘atoy ulusining parchalanishi Amir Temurning maydonga chiqishiga yo‘l ochdi. Mavzu O‘rta Osiyoning keyingi tarixini, xususan Temur davlati qanday sharoitda vujudga kelganini tushunish uchun muhim. Imtihonda bosqinchilik sanalari, qo‘zg‘olonlar va ularning rahbarlari, islohotlar, ulus tuzilishi so‘raladi.
§1. Mo‘g‘ullar davlatining tashkil topishi
XII asr oxirida mo‘g‘ul qabilalari tarqoq bo‘lib, o‘zaro urushlar olib borgan. Temuchin ularni kuch va ittifoqlar orqali birlashtirdi.
1206 yil — Onon daryosi bo‘yidagi qurultoyda Temuchin Chingizxon deb e’lon qilindi
Chingizxon qo‘shinni o‘nlik tizimida (o‘nlik, yuzlik, minglik, tuman) tuzdi, qattiq intizom o‘rnatdi; xonning shaxsiy soqchilari — keshik tashkil etildi.
"Yaso" (Buyuk Yaso) — Chingizxon qonunlari to‘plami: harbiy intizom, jinoyat uchun jazo, xonga sodiqlik qoidalari.
Yam — pochta-bekat tizimi: yo‘llar bo‘ylab bekatlar, chopar otlar; bu ulkan imperiyani boshqarish va savdo uchun muhim bo‘ldi.
Mo‘g‘ullar avval Shimoliy Xitoyga yurish qildi, keyin g‘arbga — Xorazmshohlar davlatiga yuzlandi.
§2. O‘rta Osiyoning bosib olinishi
Sabab (bahona): 1218 yilda O‘trorda mo‘g‘ul savdo karvoni xorazmshoh hokimi tomonidan talon-taroj qilinib, savdogarlar o‘ldirildi; keyin Chingizxon elchisi ham qatl etildi.
1219–1221 yillar — mo‘g‘ullar O‘rta Osiyoni bosib oldi
O‘tror uzoq qamaldan so‘ng olindi (1220); Buxoro va Samarqand 1220 yilda egallandi; Xo‘jand mudofaasiga Temur Malik rahbarlik qildi.
Urganch 1221 yilda qattiq janglardan keyin olindi va suv bostirib vayron qilindi; uning himoyasida Najmiddin Kubro halok bo‘ldi.
Xorazmshoh Muhammad qochib, Kaspiy dengizidagi orolda vafot etdi; uning o‘g‘li Jaloliddin Manguberdi mo‘g‘ullarga qarshi kurashni davom ettirdi.
Oqibatlari: shaharlar vayron bo‘ldi, aholi qirildi yoki asir olindi, sug‘orish tizimlari buzildi, hunarmandlar Mo‘g‘ulistonga haydab ketildi; iqtisodiy va madaniy hayot uzoq yillar orqaga ketdi. Mo‘g‘ullar g‘alabasining sabablari: kuchli intizomli otliq qo‘shin va yaxshi razvedka; Xitoydan olingan qamal texnikasi; Xorazmshoh Muhammadning qo‘shinni shaharlarga bo‘lib qo‘yib, ochiq jangdan qochishi; Muhammad va onasi Turkon xotun hamda qipchoq amirlari o‘rtasidagi ichki nizolar.
§3. Uluslar va mo‘g‘ul boshqaruvi
Chingizxon vafotidan (1227) keyin imperiya o‘g‘illariga ulus qilib bo‘lindi:
Jo‘ji ulusi (keyinchalik Oltin O‘rda) — Dashti Qipchoq, Xorazmning shimoli, Volga bo‘yi.
Chig‘atoy ulusi — Movarounnahr, Yettisuv, Sharqiy Turkiston.
Ugedey — buyuk xon (qoon), Mo‘g‘uliston g‘arbi; Tuluy — Mo‘g‘ulistonning tub yerlari.
XIII asr o‘rtasida Eronda Hulokuiylar (Elxoniylar) davlati tuzildi; Amudaryodan janubdagi yerlar ular tarkibiga kirdi.
Mo‘g‘ullar o‘troq hududlarni bevosita emas, ko‘pincha mahalliy amaldorlar orqali boshqargan: Movarounnahrda xorazmlik savdogar Mahmud Yalavach va uning o‘g‘li Mas’udbek noib bo‘lgan.
Soliqlar: aholini ro‘yxatga olish, jon solig‘i, savdo bojlari (tamg‘a), harbiy majburiyatlar; mo‘g‘ul vakillari — dorug‘alar soliq yig‘ilishini nazorat qilgan.
§4. Mo‘g‘ul zulmiga qarshi kurash
1238 yil — Buxoro yaqinida Mahmud Torobiy qo‘zg‘oloni
Hunarmand (g‘alvirchi) Mahmud Torobiy boshchiligida; qo‘zg‘olonchilar Buxoroni egallagan, mo‘g‘ul qo‘shinini bir marta yenggan, keyingi jangda Torobiy halok bo‘lgan, qo‘zg‘olon bostirilgan. Mahmud Yalavachning aralashuvi tufayli Buxoro aholisi ommaviy qirg‘indan saqlab qolingan.
Sabablari: og‘ir soliqlar, mo‘g‘ul amaldorlari va mahalliy boylarning zulmi.
XIV asr o‘rtasi — sarbadorlar harakati ("boshini dorga tikkanlar")
1365 yil Samarqandda mo‘g‘ullar (jete) hujumiga qarshi mudofaani Mavlonzoda (madrasa talabasi), Abu Bakr Kalaviy (paxta titguvchi) va Xurdaki Buxoriy boshqargan; shahar muvaffaqiyatli himoya qilingan.
Keyin amirlar Husayn va Temur sarbadorlar rahbarlarini qatl ettirgan (Mavlonzoda Temurning iltimosi bilan omon qolgan).
§5. Iqtisodiy islohotlar va tiklanish
Mas’udbek (1271) — pul islohoti: bir xil vazn va sifatdagi kumush tangalar zarb qilindi, bu savdoni jonlantirdi.
Kebekxon (1318–1326) islohotlari:
kumush "kebekiy" dinor va mis tangalar zarb qilindi — pul muomalasi tartibga solindi;
ma’muriy islohot — ulus tumanlarga bo‘lindi;
xon o‘troq hayotga o‘tib, qarorgohini Qashqadaryo vohasiga ko‘chirdi; Qarshi shahri nomi mo‘g‘ulcha "saroy" ma’nosidan kelib chiqqan.
Chig‘atoy xonlari asta-sekin islomni qabul qildi: xon Tarmashirin (1326–1334) islomni qabul qilgan; uni marokashlik sayyoh Ibn Battuta ziyorat qilgan.
XIV asrda shaharlar va savdo qisman tiklandi, ammo ko‘chmanchi va o‘troq zodagonlar o‘rtasidagi ziddiyat saqlanib qoldi.
§6. Ulusning parchalanishi
XIV asr o‘rtasida Chig‘atoy ulusi ikkiga bo‘lindi: g‘arbda Movarounnahr (turklashgan amirlar hokimiyati), sharqda Mo‘g‘uliston (jete — ko‘chmanchi an’analarni saqlagan mo‘g‘ullar).
Movarounnahrda barloslar, jaloyirlar, qavchinlar, sulduzlar kabi qabila amirlari o‘zaro kurashdi; xonlar ko‘pincha amirlar qo‘lidagi qo‘g‘irchoq bo‘lib qoldi.
Mo‘g‘uliston xoni Tug‘luq Temur 1360-yillarda Movarounnahrga yurishlar qildi.
Bu tarqoqlik va tashqi xavf Amir Temurning maydonga chiqishi uchun sharoit yaratdi.
Sabab-oqibat: siyosiy tarqoqlik → amirlar kurashi va jete hujumlari → kuchli markazlashgan hokimiyatga ehtiyoj → Temurning yuksalishi (1370).
Asosiy manbalar: Juvayniyning "Tarixi jahonkusho" va Rashididdinning "Jome’ ut-tavorix" asarlari.
Misol
"Mos keltiring: 1) Mahmud Torobiy; 2) Kebekxon; 3) Mas’udbek; 4) Mavlonzoda. a) tumanlarga bo‘lish va "kebekiy" tangalar; b) 1238 yil qo‘zg‘oloni; c) 1271 yil pul islohoti; d) sarbadorlar, 1365 yil."
Mahmud Torobiy — Buxoro yaqinidagi qo‘zg‘olon: 1–b.
Kebekxon — ma’muriy va pul islohoti: 2–a.
Mas’udbek — 1271 yilgi pul islohoti: 3–c.
Mavlonzoda — sarbadorlar rahbari: 4–d.
Javob: 1–b, 2–a, 3–c, 4–d.
Misol
Xronologiya: "Tartiblang: Kebekxon islohotlari; Chingizxon deb e’lon qilinish; Mahmud Torobiy qo‘zg‘oloni; sarbadorlarning Samarqand mudofaasi; Urganchning olinishi."
Chingizxon deb e’lon qilinish — 1206 yil.
Urganch — 1221 yil.
Mahmud Torobiy — 1238 yil.
Kebekxon — 1318–1326 yillar.
Sarbadorlar — 1365 yil.
Javob: 1206 → 1221 → 1238 → 1318–1326 → 1365.
Misol
Manba tahlili: "Ular kelishdi, buzishdi, yoqishdi, o‘ldirishdi, talashdi va ketishdi" (Juvayniy, Buxoroning bosib olinishi haqida qochoqning so‘zlari). Manba nimani ko‘rsatadi va unga qanchalik ishonish mumkin?
Muallif — Juvayniy, XIII asr, mo‘g‘ullar xizmatidagi Eron tarixchisi.
Manba mo‘g‘ul bosqinining vayronkorligini guvoh so‘zlari orqali ko‘rsatadi.
Muallif mo‘g‘ullarga xizmat qilgan bo‘lsa ham, vayronagarchilikni yashirmagan — bu ma’lumotning ishonchliligini oshiradi.
Javob: Buxoroning 1220 yilda vayron qilinishi; manba mo‘g‘ul istilosi oqibatlarini tasdiqlovchi muhim dalil.
O‘zingizni tekshiring
Movarounnahr qaysi ulus tarkibiga kirgan?
Temuchin qaysi yili Chingizxon deb e’lon qilingan?
Mahmud Torobiy qo‘zg‘oloni qaysi yili bo‘lgan?
Sarbadorlar Samarqandni qaysi yili himoya qilgan?
Kebekxon zarb qildirgan kumush tanga qanday ataladi?