Qo‘shma gaplar: bog‘langan va bog‘lovchisiz

Qo‘shma gap — ikki yoki undan ortiq sodda gapning ma’no, ohang va grammatik vositalar yordamida bitta murakkab fikrga birlashuvi. Qo‘shma gapning har bir qismi o‘z kesimiga (ko‘pincha o‘z egasiga ham) ega bo‘ladi, lekin qismlar alohida gap sifatida emas, bir butun sifatida aytiladi: ular orasida ohang uzilmaydi. Hayotdagi voqealar ko‘pincha bir-biri bilan bog‘liq bo‘ladi — sabab va natija, zidlik, ketma-ketlik — va qo‘shma gap aynan shu bog‘liqlikni ifodalaydi. Imtihonda qo‘shma gap turini aniqlash va qismlar orasiga to‘g‘ri tinish belgisi qo‘yish so‘raladi. Bu darsda qo‘shma gapning umumiy belgilari, bog‘langan va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplar ko‘riladi; ergash gapli qo‘shma gaplar keyingi darsda batafsil o‘rganiladi.

§1. Qo‘shma gapni aniqlash

Sodda gapdagi uyushiq kesimlar qo‘shma gap hosil qilmaydi: U keldi va o‘tirdi — bitta ega, ikki uyushiq kesim → sodda gap.
U keldi, men esa ketdim — ikki ega, ikki kesim → qo‘shma gap.
Ravishdosh va sifatdosh odatda mustaqil kesim hisoblanmaydi: U kitobni o‘qib, uxlab qoldi — sodda gap (o‘qib — hol).
Bir qismda ega bo‘lmasligi mumkin, lekin kesim albatta bor: Kech bo‘ldi, uyga qaytdik — ikkinchi qismda ega yashirin (biz), demak, bu ham qo‘shma gap.
Qo‘shma gaplar uch turga bo‘linadi:

• bog‘langan qo‘shma gap — qismlar teng huquqli, teng bog‘lovchilar bilan bog‘lanadi;
• ergash gapli qo‘shma gap — bir qism ikkinchisiga tobe, uni izohlaydi;
• bog‘lovchisiz qo‘shma gap — qismlar faqat ohang bilan bog‘lanadi.

Uchtadan ortiq qismli gaplarda turli bog‘lanishlar aralashishi mumkin; bunday gap murakkab qo‘shma gap deyiladi.

Misol

Qo‘ng‘iroq chalindi, o‘quvchilar sinfga kirib, darsga tayyorlanishdi gapi sodda gapmi yoki qo‘shma?

1. Kesimlarni topamiz: chalindi (egasi qo‘ng‘iroq) va tayyorlanishdi (egasi o‘quvchilar).
2. kirib — ravishdosh, mustaqil kesim emas, hol vazifasida.
3. Ikki mustaqil kesim va ikki ega — ikki qism.
4. Javob: qo‘shma gap (bog‘lovchisiz, ikki qismli).

§2. Bog‘langan qo‘shma gap

Qismlar grammatik jihatdan teng va teng bog‘lovchilar bilan bog‘lanadi. Bog‘lovchi ma’no munosabatini ham ko‘rsatadi:

• biriktiruv (va, hamda, ham...ham) — paytdoshlik yoki ketma-ketlik: Qor yog‘di va yerlar oqardi.
• zidlov (ammo, lekin, biroq, balki) — qarama-qarshilik: Kech bo‘ldi, lekin u kelmadi.
• ayiruv (yoki, yo...yo, goh...goh, dam...dam) — almashinish: Goh yomg‘ir yog‘adi, goh quyosh chiqadi.
• inkor (na...na): Na u keldi, na xabar yubordi.
• Bog‘lovchi vazifasidagi -u/-yu, ham, esa ham qismlarni bog‘laydi: Men kitob o‘qidim, ukam esa rasm chizdi.

esa qism ichida, odatda ikkinchi qismning egasidan keyin keladi, vergul esa birinchi qismdan keyin qo‘yiladi: Akam ishga ketdi, men esa maktabga.

Misol

Darsdan keyin Anvar kutubxonaga bordi Vali esa uyga ketdi gapiga tinish belgisini qo‘ying.

1. Kesimlar: bordi, ketdi — ikki qism, egalari Anvar va Vali.
2. Ikkinchi qismda zidlov ma’nosidagi esa bor — qismlar teng, bog‘langan qo‘shma gap.
3. va yo‘q, demak, qismlar orasiga vergul qo‘yiladi.
4. Javob: Darsdan keyin Anvar kutubxonaga bordi, Vali esa uyga ketdi.

§3. Bog‘lovchisiz qo‘shma gap

Qismlar bog‘lovchisiz, ohang bilan bog‘lanadi. Tinish belgisi qismlar orasidagi ma’no munosabatiga bog‘liq:

• Vergul — sanash, paytdoshlik, ketma-ketlik: Shamol esdi, daraxtlar tebrandi, barglar to‘kildi.
• Nuqtali vergul — qismlar yoyiq va ichida vergul bo‘lsa: Qishloqda ertalabdan ish qizigan edi; ayollar, bolalar, qariyalar — hamma dalada edi.
• Ikki nuqta — ikkinchi qism birinchisining sababini yoki izohini bildirsa: Ko‘chaga chiqmadim: yomg‘ir yog‘ardi. Bir narsani bilaman: mehnat albatta samara beradi.
• Tire — ikkinchi qism natija, keskin zidlik, shart yoki payt munosabatini, tez almashinishni bildirsa: Yomg‘ir yog‘di — ekinlar ko‘kardi. O‘qisang — bilasan.

Ikki nuqta va tire teskari munosabatni ko‘rsatadi: ikki nuqtada sabab ikkinchi qismda, tireda esa sabab birinchi qismda, natija ikkinchisida turadi.

Misol

Hamma xursand edi bayram yaqinlashardi gapiga qanday belgi qo‘yiladi?

1. Ikki qism: Hamma xursand edi va bayram yaqinlashardi.
2. Ikkinchi qism birinchisining sababini bildiradi: chunki bayram yaqinlashardi.
3. Sabab ikkinchi qismda — ikki nuqta qo‘yiladi.
4. Javob: Hamma xursand edi: bayram yaqinlashardi.

Misol

Bahor keldi dalalar yashil gilamga burkandi gapiga tinish belgisini qo‘ying.

1. Ikki qism: Bahor keldi va dalalar yashil gilamga burkandi.
2. Ikkinchi qism birinchisining natijasi: bahor keldi, shuning uchun dalalar burkandi.
3. Natija munosabati — tire.
4. Javob: Bahor keldi — dalalar yashil gilamga burkandi.

§4. Qo‘shma gaplarning ma’nodoshligi

Bir fikrni turli tuzilishdagi gaplar bilan ifodalash mumkin:

• Yomg‘ir yog‘di, shuning uchun sayrga chiqmadik (bog‘langan qo‘shma gap);
• Yomg‘ir yog‘gani uchun sayrga chiqmadik (sodda gap);
• Sayrga chiqmadik: yomg‘ir yog‘di (bog‘lovchisiz qo‘shma gap);
• Sayrga chiqmadik, chunki yomg‘ir yog‘di (ergash gapli qo‘shma gap).

Bu ma’nodoshlik uslubiy tanlov uchun muhim: bog‘lovchisiz gap ixcham va ta’sirchan, bog‘lovchili gap aniqroq va rasmiy uslubga mos. Imtihonda ko‘pincha «qaysi gap berilgan gapga ma’nodosh?» deb so‘raladi; bunda ma’no munosabati (sabab, natija, zidlik) saqlanganini tekshiring.

§5. Qo‘shma gapni tahlil qilish tartibi

Qo‘shma gapni tahlil qilishda quyidagi tartibga amal qilish xatolarni kamaytiradi:

• barcha mustaqil kesimlarni toping va sanang — qismlar soni aniqlanadi;
• har bir qismning egasini toping (yashirin ega ham hisobga olinadi);
• qismlarni nima bog‘laganini aniqlang: teng bog‘lovchi, ergashtiruvchi vosita yoki faqat ohang;
• qismlar orasidagi ma’no munosabatini aniqlang: paytdoshlik, zidlik, sabab, natija, shart;
• shu munosabatga qarab tinish belgisini tanlang.

Misol

Kun isib ketdi, lekin shamol hamon sovuq edi: bahor endi boshlangan edi gapini tahlil qiling.

1. Kesimlar: isib ketdi, sovuq edi, boshlangan edi — uch qism.
2. Birinchi va ikkinchi qism lekin zidlov bog‘lovchisi bilan bog‘langan, oldidan vergul.
3. Uchinchi qism avvalgi fikrning sababini izohlaydi, bog‘lovchisiz — ikki nuqta.
4. Bir gapda bog‘lovchili va bog‘lovchisiz bog‘lanish aralashgan.
5. Javob: murakkab qo‘shma gap (bog‘langan va bog‘lovchisiz qismlardan iborat).

O‘zingizni tekshiring

1. Quyosh chiqdi va qushlar sayradi qo‘shma gapning qaysi turi?

2. U kitobni oldi va o‘qiy boshladi qo‘shma gapmi?

3. Yomg‘ir yog‘di ekinlar ko‘kardi gapidagi qismlar orasiga qanday belgi qo‘yiladi?

4. Ish ko‘p edi: ertaga imtihon gapida nega ikki nuqta qo‘yilgan?

5. Mehnat qilsang — rohat ko‘rasan gapidagi tire qanday munosabatni bildiradi?

6. Goh kuldi, goh yig‘ladi gapidagi bog‘lovchi turi qanday?

7. Kech bo‘ldi, uyga qaytdik gapida nechta qism bor?

8. Men kitob o‘qidim, ukam esa rasm chizdi gapida qismlarni nima bog‘lagan?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• va dan oldin vergul qo‘yish: ✗ Qor yog‘di, va yerlar oqardi.
• Uyushiq kesimli sodda gapni qo‘shma gap deb hisoblash.
• Sabab ma’nosida tire, natija ma’nosida ikki nuqta qo‘yish.
• lekin, ammo dan oldin vergulni tushirib qoldirish.
• Ravishdoshni mustaqil kesim deb sanash: o‘qib, uxlab qoldi — bitta kesim.
• Egasi yashirin qismni sanamaslik: Kech bo‘ldi, uyga qaytdik — ikki qism.