O‘qib tushunish (Lesen) bo‘limi matnni qanchalik tez va aniq tushunishingizni tekshiradi. Bu yerda grammatikadan ko‘ra strategiya muhim: har bir topshiriq turiga qanday o‘qishni bilsangiz, vaqtni tejaysiz va tuzoqlarga tushmaysiz. Matnlar oddiy e’londan (A2) publitsistik maqolagacha (B2–C1) murakkablashib boradi. Ushbu darsda topshiriq turlari, o‘qish usullari, "Richtig / Falsch / Nicht im Text" va moslashtirish strategiyalari, notanish so‘zlar bilan ishlash va vaqtni boshqarish ko‘rib chiqiladi. Bu ko‘nikmalar faqat imtihon uchun emas, keyinchalik nemis tilida o‘qish va ishlash uchun ham kerak.
§1. Topshiriq turlari
Moslashtirish (Zuordnung) — sarlavhalarni xatboshilarga yoki e’lonlarni odamlarga moslash.
Richtig / Falsch / Nicht im Text — gap matnga mos, zid yoki matnda umuman yo‘q.
Ko‘p tanlovli savol (a/b/c/d) — matn mazmuni, muallif fikri yoki so‘z ma’nosi bo‘yicha.
Bo‘shliqni to‘ldirish — matndan so‘z yoki berilgan ro‘yxatdan gap tanlash.
Muallif fikri — matn maqsadi, muallif munosabati (positiv, negativ, neutral).
Matn turlari: e’lon, elektron xat, blog, intervyu, gazeta maqolasi, ilmiy-ommabop matn. Har bir matn turi o‘z belgilariga ega: e’londa raqamlar, vaqt va narx ko‘p; xatda murojaat va iltimos; maqolada esa dalillar va fikrlar bor. Matn turini darhol aniqlash nimaga e’tibor berishni ko‘rsatadi.
§2. O‘qish usullari
Skimming (globales Lesen) — umumiy mazmun: sarlavha, birinchi va oxirgi gaplar.
Scanning (selektives Lesen) — aniq ma’lumot qidirish: son, ism, sana.
Batafsil o‘qish (detailliertes Lesen) — har bir gapni tahlil qilish: muallif fikri, nozik farqlar.
Avval savollarni o‘qing — ular qaysi usul kerakligini ko‘rsatadi. "Asosiy fikr" savoli — skimming; "qachon, qancha, kim" — scanning; "nima uchun, muallif nimani nazarda tutadi" — batafsil o‘qish. Scanning paytida ko‘zingiz matn bo‘ylab tez yuradi va faqat kerakli "signal"larda to‘xtaydi: raqamlar, katta harfli so‘zlar (nemis tilida barcha otlar katta harf bilan yoziladi, shuning uchun ism va joy nomlarini ajratish uchun kontekstga ham qarang), savoldagi kalit so‘zning sinonimlari.
§3. "Richtig / Falsch / Nicht im Text" strategiyasi
Matndan mazmunan mos joyni toping — so‘zlar ko‘pincha sinonim bilan berilgan: beginnen = anfangen, teuer = kostspielig, kostenlos = gratis.
Taqqoslang: to‘liq mos — richtig; zid — falsch; matnda bu haqda ma’lumot yo‘q — nicht im Text.
Tuzoq so‘zlar: immer, nie, alle, nur, kein — matnda oft, manchmal, viele bo‘lsa, javob odatda falsch.
falsch va nicht im Text farqi eng qiyin joy: agar matn aksini aytsa — falsch; agar matn bu mavzuga umuman tegmasa — nicht im Text. "Bo‘lishi mumkin" degan taxmin bilan javob bermang.
Misol
Matn: Das Museum ist von Dienstag bis Sonntag geöffnet. Am Montag bleibt es geschlossen, außer an Feiertagen. Gap: Das Museum ist jeden Tag geöffnet.
Kalit so‘z: jeden Tag (har kuni).
Matnda: dushanba kuni muzey yopiq (geschlossen).
Matn gapga zid, demak bu "ma’lumot yo‘q" emas.
Javob: falsch.
§4. Moslashtirish topshiriqlari
E’lonlarni odamlarga yoki sarlavhalarni xatboshilarga moslashda:
Avval har bir odamning barcha shartlarini belgilang (masalan: arzon, dam olish kunlari, bolalar bilan).
E’londa shartlardan faqat bittasi mos kelsa, bu yetarli emas — barcha shartlar bajarilishi kerak.
Odatda ortiqcha e’lon yoki sarlavha bo‘ladi; ba’zan bitta odamga mos e’lon umuman yo‘q (0 yoki X javobi).
Avval eng aniq juftliklarni toping, qolganlarini keyin bo‘sh qolganlar orasidan tanlang.
Sarlavhani xatboshiga moslashda esa xatboshining asosiy fikrini bir-ikki so‘z bilan o‘zingiz uchun ifodalang, keyin sarlavhalar bilan solishtiring. Sarlavhada xatboshidagi so‘zning aynan o‘zi bo‘lsa, ehtiyot bo‘ling: bu ko‘pincha tuzoq. To‘g‘ri sarlavha xatboshining bir detalini emas, butun mazmunini qamrab oladi. Masalan, xatbosh shahar transportining narxlari, qulayligi va muammolari haqida bo‘lsa, Neue Buslinie emas, Verkehr in der Stadt kabi umumiyroq sarlavha mos keladi.
Misol
Odam: Lena sucht einen Sprachkurs am Wochenende, der nicht mehr als 100 Euro kostet. E’lon A: Deutschkurs, samstags 10–13 Uhr, 150 Euro. E’lon B: Englischkurs am Samstag und Sonntag, nur 90 Euro.
Lenaning shartlari: til kursi, dam olish kunlari, 100 yevrodan oshmasin.
A: shanba — mos, lekin 150 yevro — mos emas.
B: til kursi, shanba va yakshanba, 90 yevro — barcha shartlar bajarildi.
Javob: B.
§5. Notanish so‘zlar bilan ishlash
Har bir so‘zni bilish shart emas. Ma’noni topish usullari:
So‘z yasalishi: unvergesslich = un- + vergessen + -lich → unutilmas; qo‘shma otni qismlarga bo‘ling: Haustür = Haus + Tür.
Kontekst: oldingi va keyingi gaplar, bog‘lovchilar (aber — zidlik, deshalb — natija).
Xalqaro so‘zlar: Information, Problem, Technologie.
Notanish so‘z savolga javob uchun kerak bo‘lmasa — o‘tkazib yuboring.
Misol
Matn: Der Weg war sehr steil, deshalb waren wir nach einer Stunde völlig erschöpft.erschöpft so‘zining ma’nosini toping.
deshalb — natijani bildiradi: birinchi qism sabab.
Sabab: yo‘l juda tik (steil) edi va bir soat yurildi.
völlig — "butunlay"; natija sifatida odamning holati kutiladi.
Har bir qismga vaqt ajrating; bitta savolda qolib ketmang — belgilab, keyin qayting.
Javobni har doim matndagi aniq joy bilan tasdiqlang.
Savollar odatda matn tartibida keladi: 3-savolning javobi odatda 2- va 4-savol javoblari orasida.
Bog‘lovchi so‘zlar matn mantiqini ko‘rsatadi: jedoch, allerdings (biroq), außerdem (bundan tashqari), daher, deshalb (shuning uchun), zum Beispiel (masalan), im Gegensatz zu (farqli o‘laroq), einerseits … andererseits (bir tomondan … boshqa tomondan).
Muallif munosabatini ko‘rsatuvchi so‘zlar: leider (afsuski), zum Glück (baxtga), kritisieren, loben, bezweifeln (shubha qilmoq).
Inkor so‘zlariga alohida e’tibor bering: nicht, kein, kaum (deyarli … emas), weder … noch.
Imtihondan oldin tayyorgarlik uchun har kuni qisqa nemischa matnlar o‘qing: yangiliklar, e’lonlar, bloglar. Notanish so‘zlarni artikli va ko‘pligi bilan daftarga yozing va matnda topilgan sinonim juftliklarini alohida yodlang — aynan ular imtihonda kalit rol o‘ynaydi.
O‘zingizni tekshiring
"Matnda asosan nima haqida gap boradi?" savoli uchun qaysi o‘qish usuli kerak?
Matn: Der Kurs kostet 200 Euro. Gap: Der Kurs ist kostenlos. Javob?
Matn: Anna wohnt in München. Gap: Anna arbeitet in München. Javob?
unpünktlich so‘zining ma’nosi?
allerdings qanday munosabatni bildiradi?
Matnda oft bor, savolda immer. Javob qaysi bo‘lishi mumkin?
Aniq sana yoki narxni topish uchun qaysi usul kerak?
Matn: Er hat kaum Zeit. Gap: Er hat viel Zeit. Javob?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Matnni boshidan oxirigacha so‘zma-so‘z tarjima qilish — vaqt yetmay qoladi.
So‘zlari mos kelgan, lekin ma’nosi boshqa javobni tanlash.
falsch va nicht im Text ni adashtirish: zid ma’lumot — falsch, ma’lumot yo‘q — nicht im Text.
Shaxsiy bilimga tayanish — javob faqat matnga asoslanadi.
nicht, kein, kaum kabi inkor so‘zlarini ko‘rmay o‘tish.
Moslashtirishda faqat bitta shartga qarab javob tanlash.