Avval o‘rganing: Yerning shakli va harakatlari
Litosfera — Yerning qattiq tosh qobig‘i. Relyef, foydali qazilmalar, zilzila va vulqonlar, tuproq — hammasi litosferada kechadigan jarayonlar bilan bog‘liq. Litosfera boshqa qobiqlar bilan uzluksiz ta’sirlashadi: suv va shamol uni yemiradi, organizmlar tuproq hosil qiladi, relyef esa iqlim va daryolarni shakllantiradi. Bu mavzuda Yerning ichki tuzilishini, ichki va tashqi kuchlarni, tog‘ jinslari turlarini va relyef shakllarini farqlay olish kerak.
§1. Yerning ichki tuzilishi
Yerning o‘rtacha radiusi taxminan 6371 km. Uning ichini bevosita ko‘rib bo‘lmaydi; olimlar uni zilzila to‘lqinlarining turli qatlamlarda turlicha tezlikda tarqalishiga qarab o‘rganadi. Yer qatlamlardan iborat:
- Yer po‘sti — eng yupqa qatlam. Materik po‘sti 30–70 km (tog‘lar ostida qalinroq), unda cho‘kindi, "granit" va "bazalt" qatlamlari bor. Okean po‘sti 5–10 km, unda "granit" qatlami yo‘q.
- Mantiya — taxminan 2900 km chuqurlikkacha, Yer hajmining asosiy qismi. Uning yuqori qismida yumshoqroq, plastik qatlam — astenosfera bor; litosfera plitalari shu qatlam ustida siljiydi.
- Yadro — tashqi (suyuq) va ichki (qattiq) qismlardan iborat, asosan temir va nikeldan tuzilgan. Yerning magnit maydoni tashqi yadrodagi harakatlar bilan bog‘liq.
Litosfera = yer po‘sti + mantiyaning yuqori qattiq qismi
Chuqurlashgan sari harorat ortadi: yer po‘stining yuqori qismida o‘rtacha har 100 m da taxminan 3 °C ga. Bu issiqlik geotermal energiya sifatida ishlatiladi.
Misol
Yer yuzasida (shaxta og‘zida) harorat +10 °C. 1500 m chuqurlikdagi shaxtada harorat taxminan qancha bo‘ladi (har 100 m da +3 °C)?
- Chuqurlik 100 m larda: 1500 / 100 = 15.
- Ortish: 15 · 3 = 45 °C.
- Harorat: 10 + 45 = 55 °C. Javob: taxminan +55 °C.
§2. Litosfera plitalari va ichki kuchlar
XX asr boshida A. Vegener materiklar siljishi g‘oyasini ilgari surgan: hozirgi materiklar bir paytlar yagona Pangeya materigini tashkil qilgan. Bugungi litosfera plitalari nazariyasi bu g‘oyani rivojlantirdi. Litosfera yirik plitalarga bo‘lingan (Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Tinch okean, Hind-Avstraliya, Antarktida va boshqalar). Ular yiliga bir necha santimetr siljiydi.
- Plitalar uzoqlashadi — o‘rta okean tizmalari va rift (yoriq) vodiylari hosil bo‘ladi (Sharqiy Afrika rifti).
- Plitalar to‘qnashadi — ikki materik plitasi to‘qnashsa, burmali tog‘lar ko‘tariladi (Himolay: Hind plitasi Yevrosiyoga uriladi); okean plitasi materik ostiga botsa — chuqur novlar va vulqonlar (Tinch okean "olov halqasi", And tog‘lari).
- Plitalar yonma-yon siljiydi — kuchli zilzilalar bo‘ladi.
Ichki kuchlar (endogen jarayonlar): tektonik harakatlar, vulqonizm, zilzilalar. Zilzila Yer ichida boshlangan joy — gipotsentr (o‘choq), uning ustidagi yer yuzasi nuqtasi — episentr. Zilzila kuchi ballarda (vayronagarchilik bo‘yicha), magnitudasi esa Rixter shkalasida (ajralgan energiya bo‘yicha) o‘lchanadi. O‘rta Osiyoning tog‘li qismi seysmik faol; 1966 yilgi Toshkent zilzilasi buning yaqqol misoli.
Vulqon qismlari: magma o‘chog‘i, kanal (jerlo), krater. Yer yuzasiga chiqqan magma lava deyiladi. Vulqonli hududlarda geyzerlar — vaqti-vaqti bilan otilib chiqadigan issiq buloqlar uchraydi (Islandiya, Kamchatka).
Misol
Plita yiliga 5 sm siljiydi. 1 mln yilda u qancha masofani bosib o‘tadi?
- Yillik siljish: 5 sm = 0,05 m.
- Jami: 0,05 · 1 000 000 = 50 000 m.
- Javob: 50 km — sekin, lekin geologik vaqtda ulkan masofa.
§3. Tog‘ jinslari va foydali qazilmalar
Kelib chiqishiga ko‘ra tog‘ jinslarining uch turi bor:
- Magmatik — magmaning sovushidan: granit (chuqurlikda sekin soviydi, yirik kristalli), bazalt (yuzada tez soviydi). Rudali qazilmalar (temir, mis, oltin) ko‘pincha shular bilan bog‘liq.
- Cho‘kindi — yemirilgan jinslar va organizm qoldiqlarining qatlam-qatlam to‘planishidan: qum, gil, ohaktosh, toshko‘mir, neft, gaz, tuzlar. Ular platformalarning cho‘kindi qoplamida va botiqlarda to‘planadi.
- Metamorfik — boshqa jinslarning yuqori harorat va bosimda o‘zgarishidan: marmar (ohaktoshdan), gneys (granitdan), slanets (gildan).
Rudali (metall) qazilmalar — burmali tog‘lar va qalqonlar; yoqilg‘i (neft, gaz, ko‘mir) — cho‘kindi qatlamlar
Yer po‘stining katta, nisbatan barqaror qismlari platformalar (tekisliklar ostida), harakatchan qismlari esa burmali o‘lkalar (tog‘lar) deyiladi. Platformaning qadimgi jinslari yer yuzasiga chiqqan joyi qalqon deyiladi.
Foydali qazilmalar uch guruhga bo‘linadi: rudali (metallar), norudali (tuz, fosforit, qurilish materiallari) va yoqilg‘i (ko‘mir, neft, gaz). O‘zbekistondan misollar: Qizilqumdagi Muruntov oltin koni (qadimgi jinslar bilan bog‘liq), Olmaliq atrofidagi mis konlari (Qurama tog‘lari), Angren ko‘mir koni, Sho‘rtan va Gazli gaz konlari (cho‘kindi qatlamlar). Bu misollar qoidani tasdiqlaydi: rudalar — tog‘ va qalqonlarda, yoqilg‘i — cho‘kindi botiqlarda.
§4. Tashqi kuchlar va nurash
Ichki kuchlar relyefni ko‘tarsa va parchalasa, tashqi kuchlar (ekzogen jarayonlar) uni yemirib, tekislaydi. Ularning energiya manbai — Quyosh.
- Nurash — jinslarning joyida yemirilishi: fizik (harorat tebranishi: tropik cho‘llarda kunduzi juda issiq, kechasi salqin — jinslar darz ketadi; yoriqlardagi suvning muzlashi), kimyoviy (suv va kislorod ta’sirida eruvchanlik), biologik (o‘simlik ildizlari, organizmlar).
- Shamol — barxanlar va qumtepalar hosil qiladi, jinslarni silliqlaydi.
- Oqar suv — jarlar va daryo vodiylarini o‘yadi, yotqiziqlar to‘playdi.
- Muzliklar — vodiylarni o‘yib, morenalar qoldiradi.
- Dengiz to‘lqinlari — qirg‘oqlarni yemiradi.
- Yerosti suvlari — ohaktoshlarni eritib, g‘orlar hosil qiladi (karst).
Misol
Savol: "Tropik cho‘llarda kunlik haroratning keskin tebranishi qaysi jarayonga olib keladi?"
- Jins kunduzi isib kengayadi, kechasi sovib qisqaradi.
- Bu takrorlanib, ichki kuchlanish darzlar hosil qiladi, jins maydalanadi.
- Javob: fizik nurash.
§5. Relyef shakllari
Relyef — yer yuzasidagi notekisliklar majmui. Eng yirik shakllar — materiklar va okean botiqlari, yiriklari — tog‘lar va tekisliklar.
Tekisliklar: pasttekislik (0–200 m), qir (200–500 m), yassitog‘lik (500 m dan baland)
Tog‘lar: past (1000 m gacha), o‘rta (1000–2000 m), baland (2000 m dan yuqori)
Dengiz sathidan pastda joylashgan quruqlik botiq (depressiya) deyiladi. Mutlaq balandlik dengiz sathidan, nisbiy balandlik — bir nuqtadan boshqasiga nisbatan o‘lchanadi. Eng baland nuqta — Jomolungma (Everest, 8848 m), eng chuqur joy — Mariana novi (taxminan 11 km). Relyef inson hayotiga bevosita ta’sir qiladi: tekisliklarda aholi zich, dehqonchilik va transport rivojlangan, tog‘larda esa yaylovlar, foydali qazilmalar va gidroenergiya resurslari bor.
§6. Tuproq
Tuproq — litosferaning unumdor ustki qatlami. Tuproqshunoslik asoschisi — V. V. Dokuchayev. Tuproq beshta omil ta’sirida hosil bo‘ladi: ona jins, iqlim, organizmlar, relyef va vaqt. Unumdorlik gumus (chirindi) miqdoriga bog‘liq: eng boy — dashtlardagi qora tuproq, O‘zbekiston tekisliklarida — bo‘z tuproq. Tuproq juda sekin hosil bo‘ladi, shuning uchun eroziya va sho‘rlanishdan himoya qilinishi kerak.
O‘zingizni tekshiring
- Okean po‘stida qaysi qatlam yo‘q?
- Himolay tog‘lari qanday hosil bo‘lgan?
- Marmar qaysi turdagi jins?
- Neft qaysi jinslar bilan bog‘liq?
- 350 m balandlikdagi tekislik qanday ataladi?
- Zilzila magnitudasi qaysi shkalada o‘lchanadi?
- Yuzada +12 °C. 2000 m chuqurlikda harorat (har 100 m da +3 °C)?
- Zilzila o‘chog‘i ustidagi yer yuzasi nuqtasi qanday ataladi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Okean po‘stini materiknikidan qalin deb hisoblash — aksincha, u yupqa.
- Marmarni cho‘kindi jins deb yozish — u metamorfik.
- Zilzila kuchi (ball) va magnitudasini (Rixter) adashtirish.
- Neft va gazni magmatik jinslar bilan bog‘lash — ular cho‘kindi qatlamlarda.
- Gipotsentr va episentrni almashtirish: gipotsentr — chuqurlikda, episentr — yuzada.
Natija: 0 / 8 to‘g‘ri (yechildi: 0)