Geografiya — Yer yuzasidagi tabiat va jamiyatni, ularning hududiy joylashuvi va o‘zaro ta’sirini o‘rganadigan fan. U "qayerda?", "nega aynan shu yerda?" va "bu nimaga olib keladi?" degan savollarga javob beradi. Ushbu kirish mavzusi butun kursning asosi: geografiya fanlari tizimi, uning usullari, kashfiyotlar tarixi va O‘rta Osiyo olimlarining hissasi. Imtihonda fan tarmoqlari, olimlar va sanalar haqida savollar beriladi; ularni quruq yodlash emas, kim nimani va nega qilganini tushunish muhim.
§1. Geografiya fanlari tizimi
Geografiya bitta fan emas, balki o‘zaro bog‘langan fanlar tizimi:
Tabiiy geografiya — relyef, iqlim, suvlar, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda ular hosil qiladigan tabiat komplekslari. Uning tarkibida geomorfologiya (relyef), klimatologiya (iqlim), gidrologiya (suvlar), tuproqlar geografiyasi, biogeografiya, landshaftshunoslik bor.
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya — aholi, shaharlar, sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport, mamlakatlar va mintaqalar.
Oraliq va yordamchi fanlar: kartografiya (xaritalar tuzish), geoekologiya (inson va tabiat munosabati), siyosiy geografiya, rekreatsion geografiya, toponimika (geografik nomlar).
Barcha tarmoqlarni ikki tamoyil birlashtiradi: hududiylik (har bir hodisa muayyan joyga bog‘langan) va kompleks yondashuv (tabiat va jamiyat komponentlari bir-biriga ta’sir qiladi).
"Geografiya" atamasini Eratosfen (mil. av. III asr) kiritgan; yunoncha "ge" — Yer, "grapho" — yozaman, ya’ni "Yer tavsifi"
§2. Geografiyaning usullari
Taqqoslash-tasvirlash usuli — eng qadimgi usul: hududlarni kuzatib, tasvirlab, bir-biri bilan solishtirish.
Dala kuzatishlari — ekspeditsiyalar, o‘lchashlar, namuna yig‘ish.
Statistik usul — aholi, ishlab chiqarish va boshqa ko‘rsatkichlarni raqamlar bilan tahlil qilish.
Masofadan zondlash — aerofotosurat va sun’iy yo‘ldosh tasvirlari.
Geoaxborot tizimlari (GAT) — kompyuterda hududiy ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash va tahlil qilish.
Modellashtirish — jarayonlarni (masalan, iqlim o‘zgarishini) model yordamida o‘rganish va bashorat qilish.
§3. Qadimgi dunyo va O‘rta asrlar Sharqi
Gerodot (mil. av. V asr) — sayohatlari davomida ko‘plab xalqlar va mamlakatlarni tasvirlagan.
Eratosfen — Yer aylanasini birinchi bo‘lib geometrik usulda o‘lchagan.
Strabon — ko‘p jildli "Geografiya" asarida o‘sha davr ma’lum dunyosini tasvirlagan.
Ptolemey (mil. II asr) — "Geografiya" asari, koordinatali xaritalar; uning xaritalari uzoq vaqt ishlatilgan.
Muhammad al-Xorazmiy — "Kitob surat al-arz" ("Yer surati kitobi") asarida yuzlab joylarning koordinatalarini keltirgan.
Abu Rayhon Beruniy — Yer radiusini hisoblagan, globus yasagan, "Qonuni Mas’udiy" asarida ko‘plab joylarning koordinatalarini bergan va Yerning Quyosh atrofida aylanishi mumkinligi haqida fikr yuritgan.
Mahmud Koshg‘ariy — "Devonu lug‘otit turk" (1072–1074) asarida turkiy xalqlar yashagan hududlar xaritasini chizgan.
Ibn Battuta — Afrika va Osiyo bo‘ylab uzoq sayohatlar qilgan.
Zahiriddin Muhammad Bobur — "Boburnoma"da Movarounnahr, Afg‘oniston va Hindiston tabiati, aholisi va xo‘jaligini aniq tasvirlagan.
Yer sharsimonligining qadimgi dalillari. Yunon faylasufi Aristotel (mil. av. IV asr) Yer shar shaklida ekanini kuzatishlar bilan asoslagan: Oy tutilganda Yerning Oyga tushadigan soyasi doimo dumaloq; uzoqlashayotgan kemaning avval korpusi, keyin machtasi ko‘zdan yo‘qoladi; janubga yurgan sari osmonda yangi yulduzlar paydo bo‘ladi. Eratosfen esa shu g‘oyaga tayanib, Yer o‘lchamini hisoblashga uringan.
Misol
Eratosfen tushda Siyenada Quyosh nuri quduq tubiga tik tushishini, Iskandariyada esa nur tikdan taxminan 7,2° ga og‘ishini bildi. Shaharlar orasi 5000 stadiy. Yer aylanasi qancha chiqadi?
To‘liq aylana 360°: 360 / 7,2 = 50, ya’ni burchak farqi aylananing 1/50 qismi.
Demak, masofa ham aylananing 1/50 qismi.
Aylana: 5000 · 50 = 250 000 stadiy.
Javob: 250 000 stadiy — haqiqiy qiymatga ancha yaqin natija.
§4. Buyuk geografik kashfiyotlar
XV asr oxiri — XVII asrda yevropaliklar yangi dengiz yo‘llarini qidirdi; sabab — Sharq bilan savdo, ziravorlar va oltin, kemasozlik va navigatsiyaning (kompas, astrolyabiya) rivojlanishi.
Bartolomeu Diash (1488) — Afrikaning janubidagi Yaxshi Umid burnini aylanib o‘tgan.
Xristofor Kolumb (1492) — Atlantikani kesib o‘tib, Amerika qirg‘oqlariga yetgan, lekin Hindistonga keldim deb o‘ylagan.
Vasko da Gama (1498) — Afrikani aylanib, dengiz orqali Hindistonga yetgan.
Magellan ekspeditsiyasi (1519–1522) — dunyo bo‘ylab birinchi sayohat; Magellan yo‘lda halok bo‘lgan, sayohatni ekspeditsiyaning qolgan a’zolari yakunlagan. Natijada Yer sharsimonligi amalda isbotlandi va Dunyo okeanining yaxlitligi ma’lum bo‘ldi.
Keyingi davrlar: Avstraliya qirg‘oqlarining o‘rganilishi (XVII–XVIII asrlar, jumladan Jeyms Kuk), Antarktidaning kashf etilishi (1820, F. Bellinsgauzen va M. Lazarev), Janubiy qutbga birinchi yetib borish (1911, R. Amundsen).
Misol
Ekvatorda 1° yoyining uzunligi taxminan 111 km. Ekvator uzunligi qancha?
Aylana 360° dan iborat.
Uzunlik: 360 · 111 = 39 960 km.
Javob: taxminan 40 000 km.
§5. O‘rta Osiyoning tekshirilishi va o‘zbek geograflari
XIX–XX asrlarda O‘rta Osiyoni ilmiy o‘rganish faollashdi:
P. P. Semyonov-Tyan-Shanskiy — Tyanshan tog‘larini o‘rgangan;
N. M. Prjevalskiy — Markaziy Osiyo bo‘ylab ekspeditsiyalar;
A. P. Fedchenko — Oloy vodiysi, Zarafshon va Farg‘ona tabiati;
I. V. Mushketov — geologiya va zilzilalar;
L. S. Berg — Orol dengizi, tabiat zonalari ta’limoti.
O‘zbek geograflari orasida H. H. Hasanov (geografik kashfiyotlar tarixi va geografik nomlar tadqiqotchisi) va Z. M. Akramov kabi olimlar bor.
Misol
Voqealarni xronologik tartibda joylashtiring: Magellan ekspeditsiyasi, Kolumbning Amerikaga yetishi, Antarktidaning kashf etilishi, Vasko da Gamaning Hindistonga yetishi.
Javob: Kolumb → Vasko da Gama → Magellan → Antarktida.
§6. Iqtisodiy-ijtimoiy geografiyaga kirish
Bu tarmoq inson faoliyatining hududiy tashkil etilishini o‘rganadi: nega zavod shu yerda qurilgan, aholi nega vohalarda zich, qaysi omillar joylashuvni belgilaydi. Asosiy joylashtirish omillari: xomashyo, suv, energiya, transport, mehnat resurslari va iste’molchi. Iqtisodiy geografiya tabiiy geografiya bilan chambarchas bog‘liq: tabiiy sharoit va resurslar xo‘jalik uchun asos, xo‘jalik esa tabiatni o‘zgartiradi. Shuning uchun zamonaviy geografiya tabiat va jamiyatni birga o‘rganadi.
Bugungi geografiyaning vazifalari amaliy: suv resurslarini taqsimlash, cho‘llanish va Orol muammosiga qarshi kurash, shaharlarni rejalashtirish, yo‘llar va zavodlar uchun joy tanlash, tabiiy ofatlarni bashorat qilish. Shuning uchun geografik bilim har bir fuqaro uchun foydali.
O‘zingizni tekshiring
"Geografiya" atamasini kim kiritgan?
Globus yasagan va Yer radiusini hisoblagan O‘rta Osiyolik olim kim?
Dunyo bo‘ylab birinchi sayohat qaysi ekspeditsiya bilan bog‘liq?
Oloy vodiysini o‘rgangan tadqiqotchi kim?
Klimatologiya qaysi tarmoqqa kiradi?
Burchak farqi 9° bo‘lsa, masofa aylananing qancha qismi bo‘ladi?
Antarktida qachon kashf etilgan?
Kompyuterda hududiy ma’lumotlarni tahlil qiluvchi tizim qanday ataladi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Beruniyni faqat astronom deb bilish — u geodeziya va geografiyaga ham katta hissa qo‘shgan.
Iqtisodiy geografiyani tabiiy geografiyaning bo‘limi deb hisoblash — ular teng huquqli tarmoqlar.
Magellan dunyoni aylanib chiqqan deb aytish — u yo‘lda halok bo‘lgan, sayohatni ekspeditsiyasi yakunlagan.
Kolumb Hindistonga yetgan deb yozish — dengiz orqali Hindistonga Vasko da Gama yetgan.
Eratosfen va Ptolemeyni adashtirish: atama va Yer aylanasini o‘lchash — Eratosfen.