Zamburug‘lar — tirik organizmlarning alohida dunyosi. Ular uzoq vaqt o‘simliklar qatoriga kiritilgan, lekin hozir mustaqil dunyo sifatida ajratiladi, chunki ularda ham o‘simlik, ham hayvon belgilari uchraydi. Zamburug‘lar tabiatda chirituvchi (redutsent) vazifasini bajaradi, daraxtlar bilan mikoriza hosil qiladi, odamga oziq-ovqat (qo‘ziqorin, achitqi) va dori (penitsillin) beradi. Ayni paytda ular ekinlarni zararlaydi, oziq-ovqatni buzadi va kasallik qo‘zg‘atadi. Shu mavzuda zamburug‘ va suvo‘tning birgalikdagi organizmi — lishayniklar ham o‘rganiladi. Imtihonda zamburug‘larning tuzilishi, oziqlanishi, ko‘payishi va asosiy vakillari so‘raladi.
§1. Zamburug‘larning umumiy belgilari
Zamburug‘lar — eukariot organizmlar: hujayrasida yadro, mitoxondriyalar va boshqa membranali organoidlar bor. Ular geterotrof — xlorofilli yo‘q, organik moddani tayyor holda oladi.
Tanasi ingichka shoxlangan iplar — gifalardan tuzilgan. Gifalar yig‘indisi mitseliy (zamburug‘ ip tanasi) deyiladi. Mog‘orlangan nonda ko‘rinadigan paxtasimon g‘ubor — mitseliy.
Ko‘pchiligida gifalar to‘siqlar bilan hujayralarga bo‘lingan (ko‘p hujayrali mitseliy), ba’zilarida to‘siq yo‘q va butun mitseliy ko‘p yadroli bitta ulkan hujayradan iborat (bir hujayrali mitseliy, masalan mukor).
Oziqni butun tana yuzasi orqali so‘rib oladi: gifalar oziq muhitga ferment chiqaradi, parchalangan moddalarni shimadi.
Hayvonlarga o‘xshash belgilari:
hujayra devori xitindan iborat (bo‘g‘imoyoqlilar skeletidagi kabi);
zaxira uglevod — glikogen;
azot almashinuvi mahsuloti — mochevina;
geterotrof oziqlanish.
O‘simliklarga o‘xshash belgilari:
harakatsiz, butun umri davomida cheklanmagan o‘sadi;
hujayra devori bor;
oziqni so‘rish (shimish) orqali oladi;
sporalar yordamida ko‘payadi.
Zamburug‘: eukariot, geterotrof, devori xitin, zaxirasi glikogen, tanasi mitseliy.
§2. Oziqlanish va ko‘payish
Oziqlanish usuliga ko‘ra uch guruh bor:
saprotroflar — o‘lik organik moddalar (chirindi, barg to‘shamasi, non, meva) hisobiga yashaydi; ekotizimda redutsentlar;
parazitlar — tirik o‘simlik, hayvon yoki odam hisobiga yashab, kasallik qo‘zg‘atadi;
simbiontlar — boshqa organizm bilan o‘zaro foydali yashaydi (mikoriza, lishayniklar).
Ko‘payish usullari:
sporalar bilan jinssiz ko‘payish — eng asosiy usul. Sporalar sporangiylarda (mukor) yoki gifa uchlarida ochiq holda — konidiyalar shaklida (penitsill, aspergill) hosil bo‘ladi. Bitta zamburug‘ millionlab spora beradi, ular shamolda tarqaladi;
vegetativ — mitseliy bo‘laklari bilan;
kurtaklanish — achitqilarda: hujayrada bo‘rtma o‘sib, ajralib chiqadi;
jinsiy jarayon — ikki gifa yoki hujayraning qo‘shilishi.
§3. Mog‘or va achitqi zamburug‘lari
Mukor (oq mog‘or) — non, sabzavot, ho‘l mevalarda o‘sadi. Mitseliysi bir hujayrali, ko‘p yadroli. Avval oq g‘ubor hosil qiladi, keyin gifalar uchida sharsimon sporangiylar yetilib, qorayadi.
Penitsill (yashil-ko‘k mog‘or) — mitseliysi ko‘p hujayrali; gifalar uchida cho‘tkasimon spora tutgichlarda konidiyalar zanjiri hosil bo‘ladi. 1928-yilda A. Fleming penitsill bakteriyalar o‘sishini to‘xtatishini aniqlagan — shunday qilib birinchi antibiotik penitsillin kashf etilgan.
Aspergill — ko‘p hujayrali mog‘or; ba’zi turlari oziq-ovqatda xavfli toksinlar to‘playdi, shuning uchun mog‘orlagan non va yong‘oqni yeb bo‘lmaydi.
Achitqilar — bir hujayrali zamburug‘lar, mitseliy hosil qilmaydi, asosan kurtaklanib ko‘payadi. Kislorodsiz sharoitda spirtli bijg‘ish o‘tkazadi:
C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂ + energiya
Ajralgan CO₂ xamirni ko‘pchitadi (non yopish), spirt vino va pivo tayyorlashda olinadi. Achitqilar B guruh vitaminlariga boy.
§4. Qalpoqchali zamburug‘lar
Qo‘ziqorin deb biz ko‘radigan qism — mevali tana: oyoqcha va qalpoqcha. Zamburug‘ning asosiy qismi esa tuproqda yotgan mitseliy; mevali tana faqat spora hosil qilish uchun o‘sib chiqadi. Mevali tana ham zich chirmashgan gifalardan tuzilgan.
Qalpoqcha ostida spora hosil qiluvchi qavat — gimenofor bor:
plastinkali — qalpoqcha ostida yupqa plastinkalar (shampinon, muxomor, oq poganka, opyonok);
naychali — qalpoqcha ostida mayda naychalar, g‘ovak ko‘rinadi (oq qo‘ziqorin, podberyozovik, maslyonok).
Mikoriza (zamburug‘ ildiz) — zamburug‘ gifalari daraxt ildizini o‘rab olib hosil qilgan simbioz. Zamburug‘ daraxtga suv va mineral tuzlarni yetkazadi, daraxt esa zamburug‘ga fotosintezda hosil bo‘lgan uglevodlarni beradi. Ko‘p qo‘ziqorinlar faqat ma’lum daraxt ostida o‘sishining (podberyozovik — qayin ostida) sababi shu.
Zaharli zamburug‘lar: oq poganka (eng xavfli, zahari qaynatishda yo‘qolmaydi), qizil muxomor, soxta opyonoklar. Noma’lum qo‘ziqorinni terish va yeyish mumkin emas.
Oziq-ovqat uchun shampinon va boshqa zamburug‘lar sun’iy sharoitda ham yetishtiriladi.
§5. Parazit zamburug‘lar
O‘simliklarda:
qorakuya — g‘alla boshog‘ini qora changsimon spora massasiga aylantiradi, hosil yo‘qoladi;
zang zamburug‘lari — barg va poyada zang rangli dog‘lar;
shoxkuya (sporinya) — javdar boshog‘ida qora shoxchalar hosil qiladi, ular zaharli;
po‘kak zamburug‘lari (trutovik) — daraxt tanasida yashab, yog‘ochni yemiradi.
Kurash choralari: urug‘ni ekishdan oldin dorilash, almashlab ekish, kasallangan qoldiqlarni yo‘qotish, chidamli navlar.
Odam va hayvonlarda: temiratki (teri, soch, tirnoq kasalligi), kandidoz (shilliq qavatlarda). Shaxsiy gigiyena va boshqalarning kiyimi, poyabzalidan foydalanmaslik bilan oldi olinadi.
§6. Lishayniklar
Lishaynik — zamburug‘ va suvo‘t (yoki sianobakteriya) ning simbiozidan hosil bo‘lgan murakkab organizm. Tanasi — tallom (qattana): asosan zamburug‘ gifalaridan iborat, ular orasida suvo‘t hujayralari joylashgan.
zamburug‘ suv va mineral tuzlarni shimadi, suvo‘tni qurib qolishdan saqlaydi;
suvo‘t fotosintez qilib, organik moddalar hosil qiladi.
Ko‘payishi: tallom bo‘laklari bilan va zamburug‘ hamda suvo‘t hujayralari birga bo‘lgan mayda tanachalar bilan.
Tashqi shakli bo‘yicha:
qasmoqsimon (po‘stsimon) — tosh va po‘stloqqa mahkam yopishgan;
bargsimon — plastinkasimon, substratga ip bilan birikkan (ksantoriya);
butasimon — tik yoki osilib turuvchi butachalar (bug‘u moxi — yagel, sakallishaynik).
Ahamiyati: yalang‘och toshlarda birinchi o‘sib, tuproq hosil bo‘lishini boshlaydi (kashshof organizmlar); tundrada bug‘ularning asosiy oziq-ovqati; havo tozaligi indikatori — ifloslangan, oltingugurt gazi ko‘p havoda lishayniklar yo‘qoladi.
Misol
Shampinon, achitqi va penitsillni oziqlanishi va ko‘payishiga ko‘ra qiyoslang.
Uchalasi ham geterotrof-saprotrof: tayyor organik moddani so‘rib oladi.
Shampinon — ko‘p hujayrali mitseliy, sporalar qalpoqcha ostidagi plastinkalarda yetiladi.
Achitqi — bir hujayrali, mitseliysi yo‘q, kurtaklanib ko‘payadi.
Penitsill — ko‘p hujayrali mitseliy, cho‘tkasimon spora tutgichlarda konidiyalar hosil qiladi.
Javob: oziqlanish usuli bir xil (saprotrof), ko‘payish va tuzilishi turlicha.
Misol
Achitqi 2 mol glyukozani bijg‘itdi. Necha mol etil spirti va CO₂ hosil bo‘ladi?