Odam organizmi hujayralardan, hujayralar to‘qimalardan, to‘qimalar esa organlar va organlar sistemalaridan tuzilgan. Tayanch-harakat sistemasi ikki qismdan iborat: skelet (passiv qism — tayanch, himoya, harakat richaglari) va muskullar (faol qism — qisqarib, suyaklarni harakatlantiradi). Skelet tanaga shakl beradi, bosh miya, yurak va o‘pka kabi a’zolarni himoya qiladi, suyak iligida qon hujayralari hosil bo‘ladi, suyaklar kalsiy va fosfor zaxirasi vazifasini ham bajaradi. Imtihonda to‘qima turlari, suyakning tuzilishi va kimyoviy tarkibi, suyaklarning birikishi, umurtqa pog‘onasi bo‘limlari va muskullar ishi so‘raladi.
§1. Odam to‘qimalari
To‘qima — kelib chiqishi, tuzilishi va vazifasi o‘xshash hujayralar va hujayralararo modda majmuasi. Odamda to‘rt asosiy to‘qima turi bor:
Epiteliy to‘qimasi — qoplovchi va bez to‘qimasi; hujayralar bir-biriga zich joylashgan, hujayralararo modda juda kam. Teri ustini, ichki organlar va bo‘shliqlarning ichki yuzasini qoplaydi (ichak shilliq qavati), bezlarni hosil qiladi. Vazifasi: himoya, so‘rish, sekretsiya.
Biriktiruvchi to‘qima — hujayralararo modda ko‘p. Turlari: suyak, tog‘ay, qon va limfa (suyuq hujayralararo moddali), yog‘, zich tolali (pay, boylam), g‘ovak tolali (organlar orasini to‘ldiradi). Vazifasi: tayanch, himoya, moddalar tashish.
Muskul to‘qimasi — qisqarish xususiyatiga ega: ko‘ndalang-targ‘il (skelet muskullari — ixtiyoriy, tez va kuchli qisqaradi, tez charchaydi), silliq (ichki organlar va qon tomirlar devorida — ixtiyorsiz, sekin qisqaradi, kam charchaydi), yurak muskuli (ko‘ndalang-targ‘il, lekin ixtiyorsiz, hujayralari o‘zaro tutashgan, avtomatiyaga ega).
Nerv to‘qimasi — neyronlar (tana, dendritlar, akson) va ularni oziqlantiruvchi, himoya qiluvchi neyrogliya hujayralari; xossalari — qo‘zg‘aluvchanlik va o‘tkazuvchanlik.
§2. Suyakning tarkibi va tuzilishi
Katta odam skeletida 206 ta suyak bor. Suyak to‘qimasi hujayralar va qattiq hujayralararo moddadan iborat.
Kimyoviy tarkibi:
organik modda (asosan ossein oqsili, taxminan 1/3) — suyakka egiluvchanlik va elastiklik beradi;
noorganik modda (kalsiy va fosfor tuzlari, taxminan 2/3) — suyakka qattiqlik beradi.
Bolalarda organik modda nisbatan ko‘p — suyaklari egiluvchan, noto‘g‘ri o‘tirsa qiyshayishi mumkin; keksalarda mineral tuzlar ulushi ortadi — suyaklar mo‘rt bo‘lib, oson sinadi.
Tajriba: suyak kuydirilsa — organik modda yonib ketadi, suyak qattiq, lekin mo‘rt bo‘lib qoladi; kislotada ushlab turilsa — tuzlar eriydi, suyak shu qadar egiluvchan bo‘ladiki, uni tugun qilib bog‘lash mumkin.
Naysimon suyak tuzilishi (masalan, son suyagi):
diafiz — o‘rta qismi, devori zich suyak moddasidan, ichida bo‘shliq — unda sariq ilik (yog‘ to‘qimasi);
epifizlar — ikki uchidagi yo‘g‘on qismlar, g‘ovak moddadan tuzilgan, kataklarida qizil ilik — qon hujayralari hosil bo‘ladi; bo‘g‘im yuzalari tog‘ay bilan qoplangan;
suyak usti pardasi (periost) — biriktiruvchi to‘qimadan, qon tomirlar va nervlarga boy; uning ichki qavati hujayralari bo‘linib, suyakning eniga o‘sishi va sinishdan keyin bitishini ta’minlaydi.
Suyak uzunasiga epifiz va diafiz orasidagi o‘sish tog‘ayi hisobiga o‘sadi; bu tog‘ay taxminan 20–25 yoshgacha saqlanadi, keyin suyaklanadi va o‘sish to‘xtaydi.
Shakliga ko‘ra suyaklar: naysimon (son, yelka, boldir), g‘ovak (kalta) (umurtqa tanasi, kaft usti suyaklari), yassi (kurak, to‘sh, kalla qopqog‘i), aralash (kalla asosi suyaklari).
§3. Suyaklarning birikishi
Harakatsiz birikish — suyaklar o‘zaro choklar bilan mahkam birikadi yoki qo‘shilib ketadi (kalla qopqog‘i suyaklari, dumg‘aza umurtqalari).
Yarim harakatchan birikish — suyaklar orasida tog‘ay qatlam (umurtqalar orasidagi tog‘ay disklar, qovurg‘alarning to‘sh suyagi bilan birikishi).
Harakatchan birikish — bo‘g‘imlar: bir suyakning bo‘g‘im boshchasi ikkinchisining bo‘g‘im chuqurchasiga kiradi; yuzalari silliq tog‘ay bilan qoplangan; bo‘g‘imni mustahkam bo‘g‘im xaltasi o‘rab turadi, ichida ishqalanishni kamaytiruvchi bo‘g‘im suyuqligi bor; tashqaridan boylamlar mustahkamlaydi. Masalan, yelka, tirsak, tizza, chanoq-son bo‘g‘imlari.
§4. Skelet bo‘limlari
Bosh skeleti (kalla) — miya qismi (peshona, tepa, ensa, chakka suyaklari va boshqalar — bosh miyani himoya qiladi) va yuz qismi (yuqori va pastki jag‘, yonoq, burun suyaklari). Kalla suyaklaridan faqat pastki jag‘ harakatchan birikkan.
Tana skeleti:
umurtqa pog‘onasi — 33–34 ta umurtqa: 7 bo‘yin, 12 ko‘krak, 5 bel, 5 dumg‘aza (qo‘shilib bitta dumg‘aza suyagini hosil qiladi) va 4–5 dum umurtqasi. Umurtqa kanalida orqa miya joylashgan.
Umurtqa pog‘onasida 4 ta fiziologik egrilik bor: bo‘yin va bel bo‘limlarida oldinga (lordoz), ko‘krak va dumg‘aza bo‘limlarida orqaga (kifoz). Ular yurganda, sakraganda zarbani yumshatadi — bu tik yurish bilan bog‘liq moslanish.
Ko‘krak qafasi: 12 juft qovurg‘a, 12 ta ko‘krak umurtqasi va to‘sh suyagi; yurak va o‘pkani himoya qiladi, nafas olishda qatnashadi.
Qo‘l-oyoq skeleti:
yelka kamari — kurak va o‘mrov; erkin qo‘l — yelka suyagi, bilak (tirsak va bilak suyaklari), qo‘l panjasi (kaft usti, kaft va barmoq suyaklari);
chanoq kamari — chanoq suyaklari; erkin oyoq — son suyagi (eng uzun suyak), boldir (katta va kichik boldir suyaklari), tizza qopqog‘i, oyoq panjasi (oyoq kafti usti, oyoq kafti, barmoqlar). Oyoq panjasi gumbaz hosil qiladi — yurganda prujina vazifasini bajaradi.
§5. Muskullar va ularning ishi
Odamda 600 dan ortiq skelet muskuli bor. Har bir muskul ko‘ndalang-targ‘il tolalar dastalaridan iborat, uchlari paylar orqali suyaklarga birikadi; muskulga qon tomirlar va nervlar keladi.
Qisqarish mexanizmi: muskul tolasidagi oqsil iplari — aktin va miozin — bir-biri orasiga sirpanib kiradi; buning uchun ATF energiyasi va kalsiy ionlari (Ca²⁺) kerak. Muskul nerv impulsi kelganda qisqaradi.
Antagonistlar — qarama-qarshi ishlaydigan muskullar: yelkaning ikki boshli muskuli qo‘lni tirsakdan bukadi, uch boshli muskuli yozadi. Sinergistlar — bir harakatni birga bajaruvchi muskullar.
Muskul guruhlari: bosh (chaynov va mimika muskullari), bo‘yin, tana (ko‘krak, qorin, orqa muskullari, diafragma), qo‘l va oyoq muskullari.
Ish turlari: statik (yukni harakatsiz ushlab turish, gavdani tik tutish) va dinamik (yukni ko‘tarish, yurish). Statik ish tezroq charchatadi.
Charchash — muskulda sut kislota to‘planishi va nerv markazlarining charchashi bilan bog‘liq. I. M. Sechenov ko‘rsatganidek, faol dam olish (boshqa muskul guruhini ishlatish) charchoqni passiv dam olishdan tezroq yo‘qotadi.
Muntazam mashq qilinganda muskul tolalari yo‘g‘onlashadi (trenirovka), kam harakatda (gipodinamiya) muskul va suyaklar zaiflashadi.
§6. Gigiyena va birinchi yordam
Qad-qomat buzilishlari: skolioz (umurtqa pog‘onasining yonga qiyshayishi), bukrilik; sabablari — noto‘g‘ri o‘tirish, og‘ir sumkani bir yelkada ko‘tarish, kam harakat. Yassi oyoqlik — oyoq panjasi gumbazining pasayishi; noqulay poyabzal sabab bo‘ladi. Oldini olish — jismoniy mashqlar, to‘g‘ri o‘tirish, ratsionda kalsiy va D vitamini yetarli bo‘lishi.
Lat yeyish — sovuq qo‘yish; boylam cho‘zilishi — sovuq qo‘yish va bo‘g‘imni zich bog‘lash; chiqish — suyakni o‘zi joyiga solishga urinmaslik, bo‘g‘imni harakatsizlantirib shifokorga yetkazish.
Sinish: yopiq va ochiq (teri yirtilgan) sinishlar. Birinchi yordam — singan suyakni ikki qo‘shni bo‘g‘im bilan birga shina yordamida harakatsizlantirish; ochiq sinishda avval qon oqishini to‘xtatish va yarani toza bog‘lam bilan yopish; jabrlanuvchini darhol shifoxonaga olib borish.
Misol
Nima uchun keksa odamlarning suyagi tez sinadi?
Yosh o‘tishi bilan suyakda organik modda (ossein) ulushi kamayadi.
Noorganik tuzlar ulushi nisbatan ortadi — qattiqlik bor, egiluvchanlik kam.
Kichik zarbada ham suyak egilmasdan sinadi.
Javob: keksalarda suyak mo‘rt, chunki organik moddasi kam.
Misol
Umurtqa pog‘onasining dumg‘azadan yuqoridagi bo‘limlarida nechta umurtqa bor?
Bo‘yin bo‘limi — 7 ta.
Ko‘krak bo‘limi — 12 ta.
Bel bo‘limi — 5 ta.
Jami: 7 + 12 + 5 = 24.
Javob: 24 ta umurtqa.
Misol
Massasi 90 g bo‘lgan suyak kuydirilgandan keyin massasi taxminan qancha qoladi?
Kuydirilganda organik modda yonib ketadi, noorganik tuzlar qoladi.
Noorganik moddalar taxminan 2/3 ni tashkil etadi.
90 × 2/3 = 60 g.
Javob: taxminan 60 g (mo‘rt mineral qism).
O‘zingizni tekshiring
Qizil ilik qayerda joylashgan?
Suyak eniga qaysi qism hisobiga o‘sadi?
Bel umurtqalari nechta?
Bosh skeletining yagona harakatchan suyagi qaysi?
Yurak muskulining xususiyati nimada?
Antagonist muskullarga misol keltiring.
60 g suyakni kislotada ushlaganda tuzlar to‘liq erisa, taxminan qancha organik modda qoladi?
Faol dam olish haqidagi ta’limot kimga tegishli?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Bel umurtqalarini 7 ta deb yozish — bo‘yinda 7, belda 5.
Suyak eniga o‘sish tog‘ayi hisobiga o‘sadi deb aytish — eniga suyak usti pardasi hisobiga.
Kuydirilgan va kislotada tutilgan suyak natijalarini almashtirish.
Yurak muskulini silliq muskul deb hisoblash.
Sariq va qizil ilik joyini adashtirish — qizil ilik g‘ovak moddada.
Ochiq sinishda avval shina qo‘yish — avval qon to‘xtatiladi va yara yopiladi.