Oliy nerv faoliyati

Oliy nerv faoliyati — bosh miya katta yarim sharlar po‘stlog‘i va unga yaqin po‘stloq osti tuzilmalarining faoliyati bo‘lib, u organizmning o‘zgaruvchan muhitga eng nozik moslashuvini ta’minlaydi. Uning asosida xulq-atvor, o‘rganish, xotira, nutq va tafakkur yotadi. Imtihonda shartli va shartsiz reflekslarni farqlash, tormozlanish turlari, signal sistemalari va temperament tiplari ko‘p so‘raladi.

§1. Shartsiz va shartli reflekslar

Bosh miya faoliyatining reflektor tabiatini birinchi bo‘lib I. M. Sechenov asoslagan ("Bosh miya reflekslari", 1863). I. P. Pavlov shartli reflekslar haqidagi ta’limotni yaratgan va oliy nerv faoliyatini tajribada o‘rgangan.

Instinktlar — murakkab tug‘ma xulq-atvor shakllari, shartsiz reflekslar zanjiridan iborat: qushlarning in qurishi, o‘rgimchakning to‘r to‘qishi, ona hayvonning bolasini parvarish qilishi.

§2. Shartli refleksning hosil bo‘lishi

Pavlov itlar ustida tajriba o‘tkazgan: so‘lak bezining yo‘li tashqariga chiqarilgan (fistula), shuning uchun ajralgan so‘lak miqdorini aniq o‘lchash mumkin bo‘lgan. Ovqat berishdan oldin chiroq yoqilgan yoki qo‘ng‘iroq chalingan. Bir necha marta takrorlangach, it ovqat bo‘lmasa ham faqat chiroq yoki qo‘ng‘iroqqa so‘lak ajrata boshlagan.

Shartli refleks hosil bo‘lishi shartlari:

1. Befarq (indifferent) qo‘zg‘atuvchi shartsiz qo‘zg‘atuvchidan biroz oldin berilishi kerak.
2. Ular ko‘p marta birga takrorlanishi (shartsiz qo‘zg‘atuvchi bilan mustahkamlanishi) kerak.
3. Shartsiz qo‘zg‘atuvchi biologik jihatdan kuchliroq bo‘lishi kerak (masalan, och it uchun ovqat).
4. Po‘stloq faol, organizm sog‘lom bo‘lishi, begona qo‘zg‘atuvchilar bo‘lmasligi kerak.

Mustahkam shartli refleks asosida yangisini hosil qilish mumkin — ikkinchi tartibli shartli refleks. Bir xil tartibda takrorlanadigan reflekslar tizimi dinamik stereotip deyiladi: kun tartibi, odatlar, ko‘nikmalar. Uni o‘zgartirish qiyin bo‘ladi.

Misol

Har gal ovqat berishdan oldin qo‘ng‘iroq chalindi. 15 marta takrorlangandan so‘ng itda qo‘ng‘iroqqa so‘lak ajrala boshladi. Keyin bir necha kun qo‘ng‘iroq chalinib, ovqat berilmadi — so‘lak ajralishi to‘xtadi. Jarayonlarni izohlang.

1. Qo‘ng‘iroq — befarq, ovqat — shartsiz qo‘zg‘atuvchi.
2. Ko‘p marta mustahkamlash natijasida po‘stloqda vaqtinchalik bog‘lanish — shartli refleks hosil bo‘ldi.
3. Mustahkamlanmagan refleks asta-sekin yo‘qoldi — bu ichki (shartli) tormozlanishning so‘nish turi.
4. Javob: shartli refleks hosil bo‘ldi, keyin mustahkamlanmagani uchun so‘ndi.

§3. Qo‘zg‘alish va tormozlanish

Nerv sistemasidagi ikki asosiy jarayon — qo‘zg‘alish va tormozlanish. Ular o‘zaro bog‘liq: biri ikkinchisisiz bo‘lmaydi. Qo‘zg‘alish po‘stloq bo‘ylab tarqalishi (irradiatsiya) va bir joyga to‘planishi (konsentratsiya) mumkin. A. A. Uxtomskiy dominanta tamoyilini ochgan: muayyan paytda ustun bo‘lgan qo‘zg‘alish o‘chog‘i boshqa reflekslarni tormozlaydi.

Tormozlanish turlari:

• Tashqi (shartsiz) tormozlanish — tug‘ma; yangi kuchli qo‘zg‘atuvchi paydo bo‘lganda mavjud refleks to‘xtaydi. Masalan, darsda kutilmagan shovqindan diqqat chalg‘iydi.
• Chegaradan tashqari (himoya) tormozlanish — juda kuchli yoki uzoq ta’sir qiluvchi qo‘zg‘atuvchiga javoban; nerv hujayralarini charchashdan saqlaydi.
• Ichki (shartli) tormozlanish — orttiriladi, po‘stloqda rivojlanadi: so‘nish (refleks mustahkamlanmasa), farqlash (o‘xshash qo‘zg‘atuvchilarni ajratish), kechikish.

§4. Signal sistemalari, xotira, uyqu va temperament

• Birinchi signal sistemasi — bevosita qo‘zg‘atuvchilar (yorug‘lik, tovush, hid, ta’m va boshqalar) orqali; hayvonlar va odamda bor.
• Ikkinchi signal sistemasi — so‘z (nutq, yozuv) orqali; faqat odamga xos. So‘z "signallarning signali" bo‘lib, mavhum tafakkur va umumlashtirish imkonini beradi. U ijtimoiy muhitda, muloqot orqali rivojlanadi.

Xotira — axborotni qabul qilish, saqlash va qayta tiklash. Qisqa muddatli va uzoq muddatli xotira farqlanadi; mazmuniga ko‘ra harakat, obrazli, emotsional, so‘z-mantiqiy xotira bor. Takrorlash va tushunib o‘qish uzoq muddatli xotirani mustahkamlaydi.

Uyqu — miyaning tiklanishi uchun zarur davriy holat. U sekin va tez (paradoksal) bosqichlardan iborat, ular tun davomida bir necha marta almashinadi; tush ko‘rish asosan tez uyqu bosqichida bo‘ladi. Uyqusizlik diqqat, xotira va kayfiyatni yomonlashtiradi.

Oliy nerv faoliyati tiplari (Pavlov) nerv jarayonlarining kuchi, muvozanati va harakatchanligiga asoslanadi va qadimgi temperament tiplariga mos keladi:

• kuchli, muvozanatli, harakatchan — sangvinik;
• kuchli, muvozanatsiz (qo‘zg‘alish ustun) — xolerik;
• kuchli, muvozanatli, sust (inert) — flegmatik;
• kuchsiz — melanxolik.

Alkogol, nikotin va giyohvand moddalar po‘stloqda qo‘zg‘alish va tormozlanish muvozanatini buzadi, xotira va tafakkurni susaytiradi.

§5. Analizatorlar va po‘stloq zonalari

Pavlov ta’limotiga ko‘ra, tashqi va ichki muhit haqidagi axborotni analizatorlar qabul qiladi va tahlil qiladi. Har bir analizator uch qismdan iborat:

1. Periferik qism — retseptorlar (ko‘z to‘r pardasi, quloqning Korti a’zosi, teri retseptorlari va boshqalar).
2. O‘tkazuvchi qism — nerv yo‘llari.
3. Markaziy qism — katta yarim sharlar po‘stlog‘idagi tegishli zona; aynan shu yerda sezgi (ko‘rish, eshitish va boshqalar) hosil bo‘ladi.

Katta yarim sharlar po‘stlog‘ining asosiy zonalari:

• ensa bo‘lagi — ko‘rish zonasi;
• chakka bo‘lagi — eshitish zonasi;
• tepa bo‘lagi (markaziy egatdan orqada) — teri-muskul sezgisi zonasi;
• peshona bo‘lagi (markaziy egatdan oldinda) — harakat zonasi; peshona bo‘lagining oldingi qismi xulq-atvorni rejalashtirish va maqsadga yo‘naltirilgan faoliyat bilan bog‘liq.

Har bir yarim shar tananing qarama-qarshi tomonini boshqaradi: chap yarim shardagi harakat zonasi shikastlansa, tananing o‘ng tomonida harakat buziladi. Ko‘pchilik odamlarda (ayniqsa o‘ng qo‘llilarda) nutq markazlari chap yarim sharda joylashgan: harakat nutq markazi (Broka zonasi, peshona bo‘lagida) — gapirish uchun, eshitish nutq markazi (Vernike zonasi, chakka bo‘lagida) — nutqni tushunish uchun. Bu markazlar ikkinchi signal sistemasining moddiy asosidir.

Shartli reflekslar ham analizatorlar ishiga tayanadi: masalan, farqlash tormozlanishi tufayli it 100 zarbali metronomga so‘lak ajratib, 60 zarbaliga ajratmaydigan bo‘lib qoladi — eshitish analizatori ikki o‘xshash tovushni ajrata oladi.

Misol

Bemor ko‘zlari sog‘ bo‘lsa ham ko‘rmaydi; tekshiruvda miyaning orqa qismida qon quyilish aniqlandi. Holatni izohlang.

1. Ko‘rish analizatori: to‘r parda → ko‘rish nervi va yo‘llari → ensa bo‘lagidagi ko‘rish zonasi.
2. Retseptorlar va nerv ishlaydi, ammo markaziy qism shikastlangan.
3. Sezgi po‘stloqda hosil bo‘ladi, shuning uchun signal “tahlil qilinmaydi”.
4. Javob: ensa bo‘lagidagi ko‘rish zonasi shikastlangan — analizatorning markaziy qismi buzilgan.

Misol

Itda qo‘ng‘iroqqa mustahkam shartli refleks hosil qilingan. Endi qo‘ng‘iroqdan oldin chiroq yoqilib, ovqat berilmaydi; bir necha takrordan keyin it chiroqqa ham so‘lak ajratdi. Bu qanday refleks?

1. Qo‘ng‘iroq — birinchi tartibli shartli qo‘zg‘atuvchi.
2. Chiroq shartsiz qo‘zg‘atuvchi bilan emas, mustahkam shartli qo‘zg‘atuvchi bilan birikmoqda.
3. Shartli refleks asosida yangi vaqtinchalik bog‘lanish hosil bo‘ldi.
4. Javob: ikkinchi tartibli shartli refleks.

Misol

O‘quvchi tez qo‘zg‘aladi, ishga ishtiyoq bilan kirishadi, lekin tez jahli chiqadi va o‘zini tuta olmaydi. Uning temperamenti qanday?

1. Nerv jarayonlari kuchli — faol, tez ishga kirishadi.
2. Muvozanatsiz — qo‘zg‘alish tormozlanishdan ustun (o‘zini tuta olmaydi).
3. Bu belgilar xolerikka xos.
4. Javob: xolerik.

O‘zingizni tekshiring

1. Chaqaloqning ko‘krak so‘rishi qanday refleks?

2. Shartli refleks hosil bo‘lishi uchun befarq qo‘zg‘atuvchi qachon berilishi kerak?

3. Mustahkamlanmagan shartli refleksning yo‘qolishi tormozlanishning qaysi turi?

4. Darsda eshik qattiq taqillaganda o‘quvchining diqqati chalg‘idi. Bu qanday tormozlanish?

5. Qaysi signal sistemasi faqat odamga xos?

6. Nerv jarayonlari kuchli, muvozanatsiz, qo‘zg‘alish ustun bo‘lgan odam qaysi temperamentga ega?

7. Eshitish zonasi katta yarim sharlarning qaysi bo‘lagida joylashgan?

8. Chap yarim shardagi harakat zonasi shikastlansa, tananing qaysi tomonida harakat buziladi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Shartli refleksni tug‘ma yoki irsiylanadi deb hisoblash.
• Ikkinchi signal sistemasi hayvonlarda ham bor deb aytish (to‘tining so‘zlarni takrorlashi — bu nutq emas).
• Befarq qo‘zg‘atuvchini shartsizdan keyin berish ham shartli refleks hosil qiladi deb o‘ylash.
• Tashqi va ichki tormozlanishni adashtirish: tashqi — yangi qo‘zg‘atuvchi tufayli, tug‘ma; ichki — mustahkamlanmaslik tufayli, orttirilgan.
• Instinktni shartli reflekslar yig‘indisi deb hisoblash (u shartsiz reflekslar zanjiri).
• Sechenov va Pavlov hissasini almashtirish.